Xaricdə universitet təhsili almaq istəyən tələbələrin qarşılaşdığı anlayışlardan biri də Preparatory Year terminidir. Xüsusilə Almaniya, Polşa, Macarıstan, Türkiyə və digər Avropa ölkələrində universitetlərə müraciət edən tələbələr bu proqramla tez-tez rastlaşırlar. Bəzi hallarda tələbə universitetə qəbul olmaq üçün birbaşa bakalavr təhsilinə başlaya bilmir və əvvəlcə hazırlıq proqramında iştirak etməli olur.
Preparatory Year Azərbaycan dilinə hazırlıq ili kimi tərcümə edilir. Bu proqramın əsas məqsədi tələbəni seçdiyi ölkənin ali təhsil sisteminə, universitetdə istifadə olunan tədris dilinə və gələcək ixtisasının akademik tələblərinə hazırlamaqdır.
Lakin Preparatory Year bütün ölkələrdə eyni formada təşkil edilmir. Proqramın müddəti, qəbul şərtləri, tədris istiqamətləri və uğurla tamamlandıqdan sonra universitetə keçid qaydaları təhsil müəssisəsindən və ölkədən asılı olaraq dəyişir. Buna görə də xaricdə təhsil planlaşdıran tələbələrin bu proqramın xüsusiyyətlərini əvvəlcədən bilməsi vacibdir.
Preparatory Year sadəcə əlavə bir təhsil ili deyil. Bu proqram tələbənin universitetdə uğurlu nəticə əldə etməsi üçün lazımi bilik və bacarıqlarını inkişaf etdirməyə yönəlib.
Proqramın əsas məqsədlərini bir neçə istiqamətdə izah etmək olar:
1. Akademik biliklərin təkmilləşdirilməsi
Tələbənin orta məktəbdə aldığı biliklərlə universitetin tələb etdiyi akademik hazırlıq arasında fərqlər ola bilər. Hazırlıq ili ərzində tələbələr seçdikləri ixtisasa uyğun fənləri təkrar edir və yeni biliklər əldə edirlər.
2. Xarici dil bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi
Xarici universitetlərdə təhsil almaq üçün yalnız gündəlik ünsiyyət bacarığı kifayət etmir. Tələbə mühazirələri başa düşməli, akademik mətnləri oxumalı, təqdimatlar hazırlamalı və yazılı tapşırıqları yerinə yetirməlidir. Preparatory Year çərçivəsində bu bacarıqların inkişafına xüsusi diqqət ayrılır.
3. Universitet təhsil sisteminə uyğunlaşma
Müxtəlif ölkələrin ali təhsil sistemləri arasında fərqlər mövcuddur. Dərslərin təşkili, imtahanların keçirilməsi, tələbələrin qiymətləndirilməsi və müstəqil araşdırma aparmaq tələbləri fərqli ola bilər. Hazırlıq ili tələbənin bu dəyişikliklərə uyğunlaşmasını asanlaşdırır.
4. Akademik terminologiyanın öyrənilməsi
Tələbə gələcək ixtisasına uyğun terminləri xarici dildə öyrənir. Məsələn, iqtisadiyyat üzrə təhsil almaq istəyən tələbə iqtisadi terminologiya ilə tanış olur. Mühəndislik istiqamətini seçənlər isə riyaziyyat, fizika və texniki terminlər üzrə biliklərini genişləndirirlər.
Preparatory Year proqramı hər bir xarici tələbə üçün məcburi deyil. Universitetlər tələbənin əvvəlki təhsilini, akademik nəticələrini və dil biliklərini qiymətləndirərək onun birbaşa bakalavr proqramına qəbul olunub-olunmayacağını müəyyən edirlər.
Aşağıdakı hallarda hazırlıq ili tələb oluna bilər:
Orta təhsil sənədi birbaşa qəbul üçün uyğun olmadıqda: Tələbənin bitirdiyi orta təhsil proqramı seçdiyi ölkənin universitetə qəbul tələblərinə tam cavab verməyə bilər. Xarici dil biliyi kifayət etmədikdə: Tələbə universitetin müəyyən etdiyi dil səviyyəsinə çatmadıqda əvvəlcə dil hazırlığı keçməli ola bilər. Akademik biliklərdə çatışmazlıq olduqda: Seçilən ixtisas üzrə tələb olunan fənlərdən əlavə hazırlığa ehtiyac yarana bilər. Ölkənin təhsil sisteminə uyğunlaşmaq lazım gəldikdə: Bəzi təhsil sistemlərində xarici tələbələr üçün ayrıca hazırlıq proqramları nəzərdə tutulur.
Burada vacib məqam odur ki, hazırlıq ilinə qəbul olmaqla bakalavr proqramına şərtsiz qəbul olmaq eyni anlayış deyil. Bəzi universitetlər tələbəyə şərti qəbul (Conditional Admission) təklif edir və bakalavr təhsilinə başlamaq üçün hazırlıq proqramının uğurla tamamlanmasını tələb edirlər.
Hazırlıq ilinin tədris proqramı tələbənin gələcək ixtisasına və universitetin qəbul şərtlərinə uyğun müəyyən edilir. Ümumilikdə proqramlar üç əsas istiqamətdə təşkil oluna bilər.
Dil hazırlığı proqramı tələbənin universitetdə istifadə olunan xarici dildə sərbəst təhsil almasına kömək edir.
Burada aşağıdakı bacarıqlar inkişaf etdirilir:
Akademik oxu və mətnlərin təhlili; Akademik yazı və esse hazırlamaq; Dinləmə və mühazirələri anlamaq; Şifahi ünsiyyət və təqdimat bacarıqları; İxtisasa uyğun terminologiya; Akademik müzakirələrdə iştirak.
Məsələn, ingilis dilində təhsil almaq istəyən tələbə akademik ingilis dili üzrə hazırlıq keçə bilər. Almaniyada alman dilində təhsil almaq istəyən tələbələr üçün isə alman dili hazırlığı nəzərdə tutula bilər.
Bu istiqamətdə tələbələr gələcək bakalavr ixtisasına uyğun fənləri öyrənirlər.
Məsələn:
İqtisadiyyat və biznes: riyaziyyat, iqtisadiyyatın əsasları, statistika və akademik yazı; Mühəndislik: riyaziyyat, fizika və texniki fənlər; Tibb və biologiya: biologiya, kimya və fizika; Humanitar elmlər: tarix, sosial elmlər, dil və akademik tədqiqat metodları.
Bu dərslər tələbənin gələcək universitet proqramına daha hazırlıqlı başlamasına şərait yaradır.
Bəzi proqramlarda tələbələrə yalnız dil və ixtisas fənləri deyil, həm də universitetdə lazım olacaq praktiki akademik bacarıqlar öyrədilir.
Bunlara elmi mənbələrdən istifadə, araşdırma aparmaq, akademik etika, istinad qaydaları, fərdi və qrup layihələri, təqdimat hazırlamaq və vaxtın düzgün idarə edilməsi daxildir.
Beləliklə, tələbə universitetə başlamazdan əvvəl yeni təhsil mühitinin tələbləri ilə tanış olur.
Preparatory Year proqramının müddəti universitetə və ölkəyə görə dəyişir. Ən geniş yayılmış variantlar 6 aylıq və 1 illik proqramlardır. Bəzi təhsil müəssisələrində hazırlıq daha qısa və ya daha uzun müddət davam edə bilər.
Əsas müddət variantları:
Proqram müddəti
Xüsusiyyətləri
6 ay
Daha intensiv dil və ya akademik hazırlıq
9 ay
Bir akademik dövr ərzində geniş hazırlıq
1 il
Dil və ixtisas üzrə əhatəli hazırlıq
1 ildən çox
Əlavə dil və ya akademik hazırlıq tələb olunduqda
Proqramın müddəti ilə yanaşı dərslərin intensivliyinə də diqqət yetirmək lazımdır. Məsələn, bir illik proqramda tələbə həm dil, həm də ixtisas fənlərini öyrənə bilər. Daha qısa proqramlarda isə əsas diqqət konkret çatışmazlıqların aradan qaldırılmasına yönəldilə bilər.
Preparatory Year anlayışı beynəlxalq təhsil sistemində geniş istifadə olunsa da hər ölkədə eyni adla və eyni məzmunla təqdim edilmir. Bəzi ölkələrdə bu proqramlar universitetə qəbul üçün akademik hazırlıq, digərlərində isə əsasən dil hazırlığı formasında təşkil olunur.
Almaniyada hazırlıq proqramının ən tanınmış formalarından biri Studienkolleg adlanır. Xarici ölkədə əldə edilmiş orta təhsil sənədi Almaniyada birbaşa universitetə qəbul üçün kifayət etmədikdə tələbədən Studienkolleg proqramında iştirak tələb oluna bilər.
Alman Akademik Mübadilə Xidməti (DAAD) bildirir ki, bütün xarici orta təhsil sənədləri Almaniyada birbaşa ali təhsilə başlamaq hüququ vermir. Bu halda Studienkolleg tələbəyə akademik, ixtisas və dil hazırlığı qazandırır.
Studienkolleg proqramlarında tələbənin gələcək ixtisasına uyğun müxtəlif istiqamətlər mövcuddur:
Proqram
Hazırlıq istiqaməti
M-Kurs
Tibb, biologiya və əczaçılıq
T-Kurs
Mühəndislik, texniki və təbiət elmləri
W-Kurs
İqtisadiyyat, biznes və sosial elmlər
G-Kurs
Humanitar elmlər və almanşünaslıq
S-Kurs
Dil ixtisasları
Tətbiqi elmlər universitetlərinə hazırlaşanlar üçün də ayrıca istiqamətlər mövcuddur.
DAAD-ın məlumatına əsasən Studienkolleg hazırlığı adətən iki semestr davam edir. Proqramın sonunda tələbələr Feststellungsprüfung (FSP) adlı yekun qiymətləndirmə imtahanı verirlər. Bu imtahanın uğurla tamamlanması tələbəyə müvafiq istiqamət üzrə Almaniya universitetlərinə müraciət etmək imkanı yaradır.
Qeyd etmək lazımdır ki, Studienkolleg-in bitirilməsi avtomatik olaraq istənilən universitetə qəbul demək deyil. Tələbə seçdiyi proqramın əlavə qəbul şərtlərinə də cavab verməlidir.
Polşada xarici tələbələr üçün hazırlıq kursları əsasən polyak dilini öyrənmək və ölkənin ali təhsil sisteminə uyğunlaşmaq məqsədi daşıyır.
Polşanın Milli Akademik Mübadilə Agentliyinin (NAWA) məlumatına görə, preparatory course proqramları xarici tələbələrin Polşada universitet təhsilinə başlaması üçün hazırlıq məqsədi daşıyır. NAWA-nın müvafiq proqramlarında polyak dili ilə yanaşı Polşa və onun mədəniyyəti haqqında biliklər də tədris olunur.
Bu proqramların qəbul şərtləri və kimlər üçün nəzərdə tutulması fərqlənə bilər. Məsələn, NAWA-nın qeyd olunan proqramı müəyyən təqaüd proqramlarının iştirakçılarını əhatə edir. Buna görə də bütün xarici tələbələrin eyni şərtlərlə bu kurslara müraciət edə biləcəyini düşünmək düzgün deyil.
Polşada təhsil almaq istəyən tələbələr seçdikləri universitetin beynəlxalq tələbələr şöbəsindən hazırlıq proqramının qəbul və viza baxımından statusunu dəqiqləşdirməlidirlər.
Türkiyədə hazırlıq proqramları əsasən universitetlərin tədris dilinə uyğun dil hazırlığı formasında təşkil olunur. Xüsusilə ingilis dilində tədris aparılan ixtisaslara qəbul olunan tələbələrdən universitetin müəyyən etdiyi dil səviyyəsini təsdiqləmək tələb oluna bilər.
Tələbə dil biliyini universitetin qəbul etdiyi beynəlxalq sertifikatla təsdiqləyə bilmədikdə və ya universitetin keçirdiyi səviyyə müəyyənləşdirmə imtahanından tələb olunan nəticəni əldə etmədikdə hazırlıq sinfinə yönləndirilə bilər.
Hazırlıq sinfində tələbələr oxu, yazı, dinləmə və danışıq bacarıqlarını inkişaf etdirirlər. Bəzi universitetlərdə hazırlıq proqramı bir akademik il davam edir. Müddət və imtahan qaydaları isə universitetin öz daxili tənzimləmələrindən asılıdır.
Burada bir fərqi nəzərə almaq lazımdır: Türkiyədəki dil hazırlıq sinfi Almaniyadakı Studienkolleg ilə eyni deyil. Birincinin əsas məqsədi tədris dilinə hazırlıqdır. Studienkolleg isə həm dil, həm də ixtisas üzrə akademik hazırlığı əhatə edə bilər.
Hazırlıq proqramına müraciət zamanı tələb olunan sənədlər universitetin və ölkənin qaydalarına uyğun dəyişir. Bununla belə, beynəlxalq tələbələrdən adətən aşağıdakı sənədlər istənilir:
Xarici pasport; Orta təhsil haqqında attestat; Attestatın qiymət cədvəli (transkript); Xarici dil biliyini təsdiq edən sertifikat (tələb olunduqda); Motivasiya məktubu (universitet tələb etdikdə); Fotoşəkil; Universitetin müraciət forması; Sənədlərin tələb olunan dilə tərcüməsi və təsdiqi.
Bəzi universitetlər əlavə olaraq qəbul imtahanı və ya müsahibə də təşkil edə bilər. Almaniyada Studienkolleg proqramlarına qəbul zamanı dil biliyinin təsdiqi və qəbul imtahanı tələb oluna bilər.
Müraciət etməzdən əvvəl universitetin rəsmi saytında yerləşdirilən sənəd siyahısını yoxlamaq vacibdir. Çünki sənədlərin natamam təqdim edilməsi qəbul prosesinin gecikməsinə səbəb ola bilər.
Hazırlıq ilinin əsas məqsədi tələbəni bakalavr təhsilinə hazırlamaqdır. Lakin proqramın tamamlanması bütün hallarda avtomatik universitet qəbulu demək deyil.
Proqramı bitirdikdən sonra tələbənin qarşısında bir neçə mümkün mərhələ ola bilər:
Yekun imtahanın verilməsi: Universitet və ya proqram tərəfindən müəyyən edilmiş yekun imtahanlarda iştirak etmək tələb oluna bilər.
Dil səviyyəsinin təsdiqlənməsi: Tələbə tədris dilində universitet təhsilinə başlamaq üçün tələb olunan səviyyəni göstərməlidir.
Bakalavr proqramına keçid: Bütün akademik və dil tələbləri yerinə yetirildikdən sonra tələbə bakalavr proqramına başlaya və ya müvafiq universitetə qəbul üçün müraciət edə bilər.
Əlavə qəbul şərtlərinin yerinə yetirilməsi: Bəzi ixtisaslarda əlavə imtahan, müsahibə və ya akademik nəticə tələbi ola bilər.
Məsələn, Almaniyada Studienkolleg proqramını uğurla tamamlayıb Feststellungsprüfung imtahanından keçən tələbə uyğun ixtisas istiqaməti üzrə universitetlərə müraciət etmək hüququ əldə edir.
Ona görə də tələbələr hazırlıq proqramına yazılarkən onun sonunda hansı imtahanın keçiriləcəyini və əldə edilən nəticənin hansı universitetlərdə tanındığını əvvəlcədən araşdırmalıdırlar.
Xarici ölkədə universitet təhsilinə başlamaq tələbə üçün həm akademik, həm də sosial baxımdan yeni təcrübədir. Hazırlıq ili bu keçid dövrünü daha rahat keçirməyə kömək edə bilər.
Proqramın əsas üstünlükləri bunlardır:
Dil biliklərinin inkişafı: Tələbə universitetdə istifadə edilən xarici dildə akademik ünsiyyət qurmaq bacarığı əldə edir. Akademik uyğunlaşma: Universitetdə tələb olunan araşdırma, yazı və təqdimat bacarıqlarını inkişaf etdirir.
İxtisas üzrə ilkin biliklər: Gələcək bakalavr proqramında qarşılaşacağı fənlərlə əvvəlcədən tanış olur.
Yeni mühitə adaptasiya: Ölkənin təhsil sistemi, gündəlik həyatı və universitet mədəniyyəti ilə tanış olur.
Özünəinamın artması: Birbaşa universitet təhsilinə başlamazdan əvvəl biliklərini möhkəmləndirmək imkanı əldə edir.
Bununla yanaşı, hazırlıq ili tələbənin xarici ölkədə müstəqil yaşamağı, vaxtını düzgün planlaşdırmağı və fərqli mədəniyyətlərdən olan insanlarla ünsiyyət qurmağı öyrənməsi baxımından da faydalıdır.
Hazırlıq proqramlarının üstünlükləri ilə yanaşı müəyyən çətinlikləri də mövcuddur. Tələbələr qərar verməzdən əvvəl bu məqamları nəzərə almalıdırlar.
Əlavə vaxt tələb edir. Hazırlıq ili bakalavr təhsilinə başlamazdan əvvəl əlavə müddət deməkdir. Bu isə tələbənin ümumi təhsil müddətini uzada bilər.
Əlavə maliyyə xərcləri yaradır. Təhsil haqqı ilə yanaşı yaşayış, qidalanma, nəqliyyat, sığorta və digər gündəlik xərclər də nəzərə alınmalıdır.
Yekun nəticə üçün əlavə imtahanlar tələb oluna bilər. Proqramda iştirak etmək universitetə keçid üçün həmişə kifayət etmir. Tələbə müəyyən edilmiş akademik nəticəni əldə etməlidir.
Bütün proqramlar eyni səviyyədə tanınmır. Xüsusilə özəl hazırlıq mərkəzləri seçilərkən proqramın akkreditasiyası və yekun imtahanın tanınması diqqətlə araşdırılmalıdır.
Buna görə də yalnız proqramın qiymətinə və müddətinə əsaslanaraq seçim etmək düzgün deyil. Onun gələcək universitet təhsilinə hansı imkanları yaratdığını da öyrənmək lazımdır.
Xaricdə təhsil axtarışı zamanı tələbələr Preparatory Year və Foundation Year terminləri ilə də qarşılaşırlar. Bu anlayışlar bəzi universitetlərdə oxşar məqsədlə istifadə edilsə də tamamilə eyni məna daşımır.
Müqayisə
Preparatory Year
Foundation Year
Əsas məqsəd
Dil və akademik hazırlıq
Universitetə akademik hazırlıq
Tədris məzmunu
Dil, ixtisas və akademik bacarıqlar
Əsasən ixtisasöncəsi fənlər və akademik bacarıqlar
Müddət
Proqramdan asılıdır
Adətən 1 akademik il
Qəbul
Universitetin müəyyən etdiyi şərtlər
Universitetə keçid
Yekun tələblərdən asılıdır
Proqramın tanınması və nəticələrdən asılıdır
Foundation Year xüsusilə Böyük Britaniya və bəzi digər ölkələrin təhsil sistemlərində bakalavr təhsilindən əvvəlki akademik hazırlıq proqramı kimi istifadə olunur.
Preparatory Year isə daha geniş anlayışdır və dil hazırlığını, akademik hazırlığı və universitetə keçid üçün nəzərdə tutulan müxtəlif proqramları əhatə edə bilər.
Ən vacib məqam budur ki, proqramın adı onun universitetə qəbul zəmanəti verdiyini göstərmir. Tələbə müraciət etdiyi universitetin həmin proqramı qəbul edib-etmədiyini yoxlamalıdır.
Düzgün hazırlıq proqramı seçmək gələcək təhsil planının mühüm hissəsidir. Tələbələr aşağıdakı məqamları əvvəlcədən araşdırmalıdırlar:
Universitetin tanınması: Hazırlıq proqramını təqdim edən təhsil müəssisəsinin rəsmi statusunu yoxlayın. Proqramın məzmunu: Tədris planında hansı fənlərin olduğunu öyrənin. Tədris dili: Dərslərin hansı dildə keçirildiyini dəqiqləşdirin. Qəbul şərtləri: Attestat, dil sertifikatı və digər sənədlərlə bağlı tələbləri araşdırın. Yekun qiymətləndirmə: Proqramın sonunda imtahan keçirilib-keçirilmədiyini öyrənin. Bakalavr proqramına keçid: Hazırlıq ilini bitirdikdən sonra hansı universitetlərə və ixtisaslara müraciət edə biləcəyinizi dəqiqləşdirin. Ümumi büdcə: Təhsil haqqı, yaşayış və digər xərcləri birlikdə hesablayın.
Xüsusilə müqavilə imzalamazdan əvvəl proqramın şərtlərini diqqətlə oxumaq lazımdır. Bəzi proqramlar yalnız müəyyən universitetlərə keçid imkanı yarada bilər.
Preparatory Year xaricdə universitet təhsili almaq istəyən, lakin birbaşa bakalavr proqramına başlamaq üçün müəyyən akademik və ya dil hazırlığına ehtiyacı olan tələbələr üçün mühüm imkanlardan biridir. Bu proqram vasitəsilə tələbələr xarici dil biliklərini inkişaf etdirir, gələcək ixtisasları üzrə ilkin biliklər qazanır və yeni təhsil sisteminə uyğunlaşırlar.
Lakin hazırlıq ili seçərkən təkcə proqramın müddətinə və təhsil haqqına deyil, onun rəsmi statusuna, yekun imtahanlarına və bakalavr təhsilinə keçid imkanlarına da diqqət yetirmək lazımdır.
Xaricdə təhsil planlaşdırırsınızsa, ilk növbədə akademik göstəricilərinizi, dil səviyyənizi və seçdiyiniz ölkənin qəbul qaydalarını qiymətləndirin. Bəzən birbaşa universitetə qəbul mümkün olduğu halda hazırlıq proqramına əlavə vaxt və vəsait ayırmağa ehtiyac qalmır. Digər hallarda isə düzgün seçilmiş Preparatory Year gələcək təhsiliniz üçün möhkəm təməl yarada bilər.
Xaricdə təhsil yolunda düzgün qərar vermək üçün qəbul şərtlərini əvvəlcədən araşdırın və təhsil planınızı məqsədlərinizə uyğun qurun.
